Meyve Yetiştiriciliği

Nitekim, bu gün dünya üzerinde kültürü yapılan 138 meyve türünden, subtropik meyve türleri de dahil olmak üzere 75 kadar tür ülkemizde yetiştirilebilmektedir. Çok sayıda tür ve çeşit zenginliğinin oluşturduğu bu potansiyel, farklı iklim ve toprak koşullarına adapte olabilecek çeşitlerin seçimi, farklı iç ve dış pazar taleplerine uygun ürün sunumu ve hastalıklara dayanıklı çeşitlerin seçimine olanak sağlayarak farklı amaçlara hizmet verebilecek alternatifler yaratmaktadır. 

MEYVE TÜRLERİNİN SINIFLANDIRILMASI

1. Meyvelerin Meyve Özelliklerine Göre Sınıflandırılması
   1. Yumuşak çekirdekli meyveler (Elma, armut, ayva, alıç, muşmula, üvez, kuşburnu)
   2. Sert çekirdekli meyveler (Kiraz, vişne, kayısı, şeftali, erik, kızılcık, iğde)
   3. Sert kabuklu meyveler (Badem, ceviz, kestane, fındık, Antep fıstığı)
   4. Üzümsü meyveler (Üzüm, çilek, ahududu, böğürtlen, dut, incir)
   5. Akdeniz meyveleri (Muz, zeytin, hurma, incir, Trabzon hurması, yenidünya)
   6. Keyif bitkileri (çay, kakao, kahve)
2. Meyvelerin İklim Özelliklerine Göre Sınıflandırılması
   1. Ilıman iklim meyve türleri (Elma, armut, ayva, erik, şeftali, kayısı, badem, vişne, kiraz, ceviz, kestane, üzüm, çilek, ahududu, fındık, Antep fıstığı)
   2. Subtropik iklim meyve türleri (Limon, portakal, altıntop, mandarin, çay, nar, zeytin, incir, hurma)
   3. Tropik iklim meyve türleri (Hindistan cevizi, muz, mango, papaya, ananas) 

ÜRETİM ŞEKİLLERİ

1. Generatif (eşeyli=tohumla) çoğaltma
   
   Eşeyli çoğaltımda üretim materyali tohumdur. Tohum, iki ayrı bireyde veya aynı bireyin farklı organlarında oluşan (çiçek) erkek ve dişi gametlerin birleşerek döllenmiş yumurtayı (zigot) oluşturması ile meydana gelen ve ait oldu bitkinin yeni bir bitki oluşturabilecek en küçük parçasıdır.
   
   Tohumla çoğaltma, bazı meyve türlerinde (vişne, kiraz, kayısı, şeftali, badem, Antep fıstığı, elma, armut) anaç üretiminde kullanılmaktadır. Tohumla çoğaltılan bu anaçlar üzerine kültür çeşitleri aşılanır.
   
   
2. Vegetatif (eşeysiz) çoğaltma
   
   Genel anlamda, bitkilerin değişik yaşlarda gövde ve dal parçaları, büyüme uçlarındaki meristematik dokuları, kökleri, yaprakları ya da özelleşmiş veya değişikliğe uğramış gövde ve kök parçaları kullanılarak yapılan çoğaltmaya eşeysiz (vegetatif) çoğaltma denilmektedir.
   
   Ana bitkiden ayrılan bu parçalar yeni kökler, sürgünler veya bunların her ikisini birden oluşturabilir ya da başka bitki veya bitki parçasıyla kallus oluşturarak birleşebilir. Örneğin, dal çelikleri dip kısımlarında kök oluştururken, üzerlerinde bulunan tomurcuklardan da yeni sürgünler meydana gelmektedir.

MEYVE BAHÇESİ TESİSİ

Ülkemizin çok farklı iklim koşullarına sahip olması nedeniyle, her yerde aynı meyve tür ve çeşitlerini yetiştirmek olanaksızdır. Örneğin, İç Anadolu bölgesi; yumuşak ve sert çekirdekli meyvelere ( Elma, armut, ayva, alıç, muşmula, üvez, kuşburnu, kiraz, vişne, kayısı, erik, kızılcık, iğde, ceviz, üzüm, çilek vs.), Akdeniz bölgesi turunçgillere, Karadeniz bölgesi çay ve fındık üretimine daha uygundur. Başarılı bir meyve yetiştiriciliğinin anahtarı, seçilmiş tür ve çeşitlerle yetiştiricilik yapmaktır. Ancak, başlangıçta iyi bir bitki gelişimi için gerekli olan bütün koşullara sahip, doğru bir yer seçiminin ve zorunlu incelemelerin yapılmış olması gerekmektedir. Bu nedenle meyve bahçesi tesis edilirken dikkate alınması gereken konuları şöyle sıralamak mümkündür:

1. Yer seçimi
2. Tür ve çeşit seçimi
3. Anaç seçimi
4. Tozlanma isteğinin bilinmesi
5. Dikim sistemleri ve dikim sıklığı
6. Fidan tipinin ve sayısının belirlenmesi
7. Dikim zamanı
8. Arazi hazırlığı
9. Fidan dikimi

Yer seçimi

Yer seçiminde çok titiz davranılmalıdır. Vadiler (korunaklı alanlar) genellikle meyve bahçeleri için uygun yer olarak dikkate alınmakla birlikte, geniş su yüzeylerine yakınlık, yükseltiler ve topoğrafya gibi faktörler yer seçiminde etkilidir.
Örneğin, geniş su yüzeyleri sıcaklık değişimlerine neden olurlar. Yamaç (dik) alanlara meyve bahçesi kurulması güç ve pahalı uygulamalardır. Bu gibi yerlerde bakım işlerinin zor olmasının yanı sıra sürekli toprak erozyonu sorunu vardır.

Yer seçiminde 3 faktör etkilidir.

1. İklim
2. Toprak
3. Su

Tür ve çeşit seçimi

Bir yerde daha önce yetiştirilmiş tür ve çeşitler, o yörede hangi tür ve çeşitlerin yetiştiriciliğine karar verilmesine yardımcı olmaktadır. Bu konu ayrıca, toprak kökenli hastalıklar ve toprak yorg

unluğu bakımından da dikkate alınmalıdır. Daha önce meyve bahçesi bulunan bir yerde, yeni bir meyve bahçesi kurulurken toprak yorgunluğu sorununu çözmek için, tür veya en azından anaç değişimi yapılmalıdır. Örneğin şeftali/Nemaguard kombinasyonu ile kurulmuş bir şeftali bahçesi söküldükten sonra, yerine başka bir tür düşünülmediğinde, Şeftali / Şeftali kombinasyonu ile yeniden bahçe kurulabilmektedir.

Tür ve çeşit seçimini, yukarıda açıklanan konuların yanı sıra, ekonomik faktörler de etkilemektedir. Yetiştiriciler en fazla geliri sağlayacak tür ve çeşitleri seçmelidirler.

Meyve bahçesi tesisinde birden fazla tür seçimi olumsuz iklim olayları, hastalık ve zararlıların etkilerinin azaltılabilmesi açısından da önerilebilir. Örneğin, ilkbahar geç donları bir tür için zararlı olursa, diğer türler bundan zarar görmeyip meyve verebilmektedir.

Anaç seçimi

Meyve türlerinin çoğunluğu, tohumlarındaki açılım nedeniyle vegetatif olarak aşı ile çoğaltılırlar. Birkaç meyve türü hariç, çoğunun çelikle çoğaltılmaları da güçtür. Aşı uygulamaları anaç kullanmayı gerektirmektedir. Meyve türleri içi farklı anaçlar kullanılabilmektedir. Genellikle toprak yapısı, taban suyu ve toprak kökenli hastalıklara göre anaç seçimi yapılmaktadır. Örneğin, Japon erik çeşitleri şeftali çöğürü, Myrabolan çöğürleri ve Marianna 2624 anaçları üzerinde yetişebilmektedir. Şeftali anaçları nemli topraklara oldukça duyarlıdır. Bu nedenle, böyle topraklarda Japon erikleri için diğer iki anaç tercih edilmektedir.

Şeftaliye anaç olarak kayısı, badem ve erik de kullanılabilmektedir. Ancak bunlar üzerinde şeftali iyi gelişememektedir.

Anaç kullanarak ağaçların büyüme ve gelişmesini de kontrol etmek mümkündür. Bu konuda armut iyi bir örnektir. Armut çeşitlerinin (bazı çeşitler hariç) ayva üzerine aşılanması durumunda çoğunlukla aşı uyuşmazlığı görülmektedir. Armut yetiştiriciliğinde, anaç olarak ayva kullandığımızda, oldukça küçük boylu (bodur) ağaçlar elde edilmekte ve böylece bodur bahçeler oluşturulmaktadır.

Tozlanma isteğinin bilinmesi

Meyve türlerinin çoğunluğu kendine verimlidir. Ancak bahçe kurulurken tür veya çeşitlerin tozlanma isteği durumu bilinmelidir. Kendine kısır tür veya çeşitlerin tozlanma isteğine uygun bir tozlayıcı oranı belirlenmelidir.

Dikim sistemleri ve dikim sıklığı

Meyve türlerinin sulama, gübreleme ve toprak işleme istekleri birbirinden çok farklı olduğundan, türlere bahçe içinde ayrı ayrı parseller ayrılmalıdır. Bunun yanında, karışık parsellerde hastalık ve zararlılarla mücadele ve derim de güçleşmektedir. Dikim aralıklarının belirlenmesinde seçilen anacın gelişme kuvveti ve ağaçların dikim şekilleri çok önemlidir. Bu amaçla, kuvvetli veya zayıf anaçlar kullanılabilir. Toprak yapısı ve sulama koşullarının uygun olmadığı yerlerde, vegetatif anaçların daha iyi kültürel koşullar istemeleri nedeniyle, çöğür anaçlar tercih edilmelidir. Çöğür anaçlar kullanıldığında dikim aralıkları daha geniş tutulmalıdır. Bodur anaçlar kullanıldığında dikim aralıkları daha dardır.

Dikim aralıklarının belirlenmesinde, anaç ve çeşidin büyüme özellikleri yanında sulama olanağı, hava ve toprak nemi, ara tarımı yapılıp yapılmayacağı ve mekanizasyon da etkili olan faktörlerdir. Örneğin, genellikle verimli topraklarda aralıklar geniş tutulurken, az verimli topraklarda ağaçların daha zayıf gelişmesi nedeniyle daha dar aralıklar verilmektedir. 

Fidan tipinin ve sayısının belirlenmesi

Dikimde bir yaşlı fidanlar tercih edilmelidir. Bunun nedenleri şunlardır:

1. Bir yaşlı fidan daha ucuzdur,
2. Taşınması daha kolaydır,
3. Dikim, ağaçlar küçük olduğu için daha kolaydır,
4. Büyüme daha erken başlamaktadır,
5. Yetiştirici tacı oluşturmak için istediği dalı seçme şansına sahiptir,
6. Ağaçlar daha kuvvetli gelişmektedir.

Dikim zamanı

Dikim zamanını belirleyen faktörler iklim, bitki türü, toprak koşulları ve sudur. Örneğin kışları soğuk ve kurak geçen ve kışın kalın bir bitki örtüsünün olmadığı yerlerde ilkbahar dikimi; kışın toprağın derinlere kadar donmadığı, kalın bir kar örtüsünün bulunduğu veya ılık yerlerde ise sonbahar dikimi daha uygundur. Çünkü toprak sıcaklığı 2 – 7 C olduğu zaman kök büyümesi başlayacaktır. Dikimde asıl dikkat edilecek konu, donma ve kurumadan korumak ve kökleri toprak nemi ile sıkıca temas ettirmektedir.

Arazi hazırlığı

Tesviye: Eğer sulama salma ve karık sulama ile yapılacaksa tesviye zorunludur. Doğal olarak, düzgün olmayan alanların tesviyesinde en büyük sorun, iyi kalitede üst toprağın kazılarak çukur yerlere doldurulmasıdır. Kazılan alanlara dikilen ağaçlar, düşük toprak verimliliği nedeniyle iyi gelişemezler.

Toprak işleme: Günümüzde meyve bahçesi kurulacak arazilerin çoğu, pulluk derinliğinin tam altında “pulluk tabanı” olarak isimlendirilen 10-30 cm kalınlığında sıkı, sert bir toprak tabakasına sahiptir. Bu tabaka yıllarca aynı derinlikte toprak işleme, ekipmanların hareketi ve bazı durumlarda ise çiğnemeden dolayı sıkışma sonucu oluşur ve sulama suyunun köklere düzgün bir şekilde dağılımını engeller. Sert tabaka, toprak parçacıklarının doğal olarak sertleşerek oluşturduğu sıkı bir tabakadır. Pulluk tabanı ise sürekli aynı derinlikte pullukla işleme sonucu oluşan sert bir tabakadır ve özellikle toprağın nemli (tavsız) işlenmesi ile oluşur.

Yabancı otların temizlenmesi: Meyve bahçesi tesis edilecek arazi, dikimden önce yabancı otlardan temizlenmelidir. Önceki yetiştirme mevsiminin yarısından sonra bahçe yerinin birkaç kez sürülmesi, birçok yabancı otu hızla azaltacaktır

Fidan dikimi

Bahçe yeri dikim planına göre parsellere ayrıldıktan sonra, fidan yerleri işaretlenerek dikim çukurları açılır. Dikim çukurları toprakta tutulan bazı gazların uçmasına yardımcı olmak için iki gün önceden açılmalıdır. Çukurlar elle veya mekanik olarak açılabilirler. Ancak toprak nemli olmamalı, kolay parçalanabilir olmalıdır. 

Dikimde şu konulara dikkat edilmelidir:

• Dikimden önce uzun kökler kısaltılmalıdır.
• Açık köklü fidanlar, toprak nemli iken dikilmelidir.
• Meyve fidanı dikilecek çukurlar 75 cm genişlik ve 30 cm derinlikte olmalıdır. (Kök lobuna göre değişmektedir)
• Dikim sırasında kökler toprak ile yakın temasta olmalıdır.
• Dikim anında köklerin etrafına organik madde ilavesi önemli fayda sağlamaktadır.
• Dikimden sonra su verilmelidir.